'אל-חרופיון': אמני הכתב
פריד אבו שקרה
אמן הכתב הערבי סובל מאמביוולנטיות בשל מיקומו החסר בהיררכיה של עולם האמנות מאז מהפכת האמנות המודרנית, שהתקבלה כמדד האמנותי המקובל והכמעט מוחלט. האמביוולנטיות הזאת מובילה לאי-ודאות שתוקפת אותנו בכל פעם שאנו מחפשים אחר אכסניה לציור או ליצירה האמנותית, בין שמדובר במוזיאון, באולם תצוגה, בקיר של בית או בכריכה של ספר. מה שמוסיף לבלבול הוא מין הערכה לא ברורה או מחוות כבוד ואף אהבה מעורפלת שמתעוררת מפעם לפעם, נעמדת ואומרת בקול רם שהכְּתב הוא אמנות אותנטית. האמירה הזאת מניעה את אמן הכתב וחלקים בקרב הקהל והממסד לראות בכתב ענף אמנותי אובד, שהֵדיו קוראים לנו מן העבר.
המִמסד האמנותי לא אִפשר לאמן הכתב ולאמן ה'חרופי' להתפתח, הוא לא השקיע משאבים בחקר יצירותיו או בחקר התפתחותו הרעיונית והמעשית. מתי בעשור האחרון ראינו תערוכה של אמן כתב? מתי בשלושים השנים האחרונות ראינו בארץ מוזיאון המציג יצירות של אמני כתב? חוסר תשומת לב מצד הממסד מוביל את האמן לתסכול ללא יכולת להעמיק ולפתח את כתב היד כנושא, כאסכולה וכמסר.
האמן מחפש אחר סגנון ושפה אשר יגיעו אל המתבונן ויהדקו את הקשר בינו לבין היצירה. אנו כבר התרגלנו לקבל את יצירות אמנות הכתב, על קוויהן ואותיותיהן הסבוכות. אמני הכתב גרמו לנו להתאהב בדרך שבה הם שולטים באותיות, וזאת בלי קשר לשאלה אם הטקסטים שלהם מובנים או לא. היצירתיות והשליטה של אמן הכתב בסגנונות הכתב ובאסכולות השונות מביאות את העין למצב של שכנוע ורוגע מול היצירה. האמן ה'חרופי' משתמש בכתב כאמצעי לביטוי הטקסטים שלו ולהעברת המסר למתבונן. הצלחת האמנים ה'חרופים' מתבטאת בכך שהם שולטים הן במתודות החזותיות והן במתודות הכתב הערבי. האדם אינו יכול להיות אמן יוצר אם אינו משקיע מאמץ להרחיב את השכלתו ולגלות בקיאות בשני התחומים.
אחד התחומים או החוסרים שמהם סובל הכתב הערבי הוא הֶעְדֵר מסלול ייחודי משלו בתולדות האמנות, כזה ששוחר אמנות הכתב היה עושה בו את דרכו למן צעדו הראשון, בעומדו על סף דלתו של המומחה, ועד הרגע שבו המתבונן ביצירתו משתהה על מנת להקשיב לסודות, למשמעויות ולרמזים הטמונים בקווי האותיות של היצירה. חסרה מערכת או אוטוריטה אשר ינחו את מסלולו של המתמחה דרך האימון וההתקדמות, ההקשבה והציות, הצעידה והחיקוי, הביצוע וההתמסרות ליצירה. מצד אחד, מערכת כזאת הייתה יכולה לסדר ולארגן את הקשר בין המורה לבין שוחר אמנות הכתב, בין המורה לבין המומחים עתירי הניסיון בתחום, ומצד אחר, היא הייתה יכולה להסדיר את היחסים בין מומחי הכתב לבין הממסד.
الحُروفيّون فنّانون خطّاطون
فريد أبو شقرة
يعاني الفنّان الخطّاط من التباسات في موقعه ضمن سلّم المراتب الفنّية التي سادت منذ ثورة الفنّ الحديث، بوصفها قيمًا فنّية عامّة وشبه مطلقة. ونقع في الالتباس، أيضًا، كلّما حاولنا تحديد المجال أو الحيّز الذي تنتمي إليه اللوحة أو العمل الفنّيّ، سواء أكان ذلك الحيّز متحفًا أم صالة عرض أم جدار منزل أم دفّتَيْ كتاب. وممّا يزيد هذا الوضع التباسًا وجود نوع من التقدير الغامض، أو ما يشبه الاحترام، أو لنقل وجود حبٍّ غامض يستيقظ بين حين وآخر ليشهد للخطّ بأنّه فنّ أصيل، دافعًا بالخطّاط وبعض الجمهور والمؤسّسات إلى التعامل مع الخطّ ممارسةً وتذوّقًا، أو فنًّا آتيًا بأصدائه من الماضي.
ولم تسمح المؤسّسات للخطّاط وللفنّان الحُروفيّ بالتطوّر، كما لم تُعنَ بدراسة أعمالهما وتطوّراتهما الفكرية والعملية. فمتى شاهدنا معرِضًا لفنّان خطّاط في صالة عرض خلال السنوات العشر الأخيرة؟ ومتى شاهدنا متحفًا يعرض أعمال خطّاطين في البلاد خلال الثلاثين سنة الأخيرة، ولربّما أكثر من ذلك بكثير؟ إنّ هذا الإهمال من جانب المؤسّسة الثقافية يدفع الفنّان إلى الإحباط الفكريّ والمعنويّ، ويضعه في موقع لا ينهض بالفنّان ولا بفنّه، ولا يقدّم الخطّ بوصفه موضوعًا أو مدرسةً أو رسالة.
يبحث الفنّان عن أساليب ومفردات توصله إلى المشاهد، بل وتوثّق العلاقة بين العمل والمتلقّي. وقد اعتدنا تلقّي الأعمال الخطّية بخطوطها وحروفها المعقّدة، وأولعنا الفنّان الخطّاط بقدرته على تطويع الحرف، بغضّ النظر عمّا إذا كانت نصوصه مفهومة أم غير مفهومة. فعبقرية الخطّاط وإتقانه أساليب الخطّ ومدارسه يمنحانِ العين شعورًا بالقناعة والسكينة أمام العمل. أمّا الفنّان الحُروفيّ فإنّه يستخدم الخطّ وسيلةً لترجمة نصوصه وما يريد إيصاله إلى المشاهد. وبرأيي، إنّ نجاح الفنّان الحُروفيّ يكمن في إتقانه مدارس الخطّ العربيّ، إضافة إلى ثقافته في مدارس الفنون التشكيلية. ولا يمكن أن يكون فنّانًا مبدعًا إذا لم يعمل على تثقيف نفسه والإلمام العميق بكلا المجالين.
إنّ أحد أوجه الخسارة التي يعاني منها فنّ الخطّ العربيّ هو فقدان ذلك النظام الفريد في تاريخ الفنون، الذي كان ينظّم مسيرة المتعلّم منذ اللحظة التي يقف فيها مريد الخطّ على باب الخطّاط، وحتّى اللحظة التي يُغمض فيها المتأمّل عينيه ليصغي إلى ما يختزنه الخطّ من معانٍ ولطائف. كما فُقد ذلك النظام الذي كان يقوم على التدريب والتدرّج والإصغاء والامتثال والاقتداء والتفرّغ والممارسة والمتابعة، إلى جانب منظومة من المبادئ والقوانين التي كانت تنظّم العلاقة بين المعلّم والمريد، وبين المعلّم وشيوخ الصنعة والحرفة من جهة، وبين المحترف والسلطة من جهة أخرى.
Al-Hurufiyun: Artists of the Script
Farid Abu Shakra
Today, calligraphers and the art of calligraphy no longer enjoy the well-defined status and image they once had. Calligraphers suffer from their ambivalent position within the dominant artistic hierarchy—one governed by the near-absolute standards and values introduced by the modern art revolution. This uncertainty confronts us whenever we search for a venue or space for an artwork—a museum, an exhibition hall, the wall of a house, or the cover of a book. What further compounds the confusion is the murky appreciation, a kind of vague respect or perhaps even love, that shows up from time to time and loudly declares that calligraphy is an authentic art form.
The artistic establishment has not allowed the calligraphers or Hurufi artists to develop. It has not invested resources in studying their works or in researching their conceptual and practical evolution. This lack of attention on the part of the establishment frustrates artists to no end, stifling their growth and impeding the evolution of handwriting as a subject, a school of art and thought, and a message.
Artists search for a style and a language that would reach the viewers and help them connect with their work. We have grown accustomed to works of calligraphic art, with their intricate lines and letters. Calligraphers have made us fall in love with their command of the letters, regardless of whether their texts are legible. The creativity and mastery that a calligrapher demonstrates across different styles bring the eye to a state of conviction and calm as it gazes upon the work.
As for the Hurufi artists, they use handwriting as a means of translating their texts and what they wish to convey to the viewer. I believe the success of the Hurufi artists stems from their command of both the visual arts and the styles of Arabic calligraphy. One cannot be a true artist without becoming proficient and learned in both fields.
One of the problems from which Arabic calligraphy suffers is the absence of a distinct method by which one becomes a calligrapher—a set path for a devotee of calligraphic art, from the very first step at the threshold of the master's door, all the way to the moment when viewers pause to listen to the hidden meanings and allusions embedded within the lines of the letters in the work.